در بعضى ثروتمندان مشاهده مىكنيم و مىبينيم كه روز به روز ثروتمندتر مىشوند منافات ندارد ، براى اينكه خداى تعالى غير از آن سنت سنتى ديگر نيز دارد كه بر سنت قبلى حاكم است ، و آن عبارت است از سنت آزمايش و امتحان و در اين باره فرموده : « انَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ » « 1 » ، و همچنين سنت سومى دارد ، كه آن سنت مكر و استدراج است ، كه در آن باره مىفرمايد : « سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ » « 2 » . پس سنت اصلاح ، يعنى اندازه گيرى رزق ، سنتى است ابتدايى كه با آن ، حال انسانها اصلاح مىشود ، مگر آنكه خداوند بخواهد انسانى را در بوته امتحان قرار دهد كه در آن صورت ديگر به طور موقت از سنت قبليش چشم مىپوشد ، و در اين باره مىفرمايد : « وَلِيَبْتَلِيَ اللَّه ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ » « 3 » . و يا به خاطر كفران نعمت و تغيير آن ، سنت قبلى خود را كه دادن رزق به مقتضاى صلاح حال او بود تغيير دهد ، كه در اين صورت سنت ديگرى به كار مىبرد ، و آن اين است كه آن قدر رزقش را وسعت مىدهد تا طغيان كند ، و در اين باره فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 4 » . و همانطور كه دادن مال و فرزندان و سائر نعمتهاى مادى و صورى رزق مقسوم است ، و هر كسى از آن قسمتى دارد ، همچنين معارف حقه و شرايع آسمانى كه منشا همه آنها وحى است نيز رزق مقسوم است . آن نيز از ناحيه خدا نازل مىشود ، و خداوند به وسيله آن نيز مردم را امتحان مىكند ، چون همه در عمل به آن معارف و به كار بستن آنها يكسان نيستند ، هم چنان كه در به كار بستن نعمتهاى صورى يكسان نيستند . و بنا بر اين ، اگر چنانچه معارف الهى و احكام خدايى همگى يك دفعه نازل مىشد ، با در نظر داشتن اينكه شامل تمامى شؤون حياتى انسان است ، مردم نمىتوانستند آن را تحمل كنند ، و قهرا به آن ايمان نمىآورند مگر تك تكى از ايشان ، و بدين جهت خداى

--> ( 1 ) جز اين نيست كه اموال و اولاد شما وسيله آزمايش شما است . سوره تغابن ، آيه 15 . ( 2 ) به زودى آنها را به عذاب و هلاكت مىافكنيم از جايى كه درك آن را نمىكنند . روزى چند به آنها مهلت دهيم كه همانا مكر و عقاب ما متين است . سوره اعراف ، آيه 182 و 183 . ( 3 ) تا خدا آنچه در سينه ها پنهان داريد بيازمايد و آنچه در دلها نهان كرده‌ايد آشكار سازد . سوره آل عمران ، آيه 154 . ( 4 ) خدا سنت خود را در باره هيچ قومى تغيير نمىدهد مگر آنكه آن قوم روش خود را تغيير دهند . سوره رعد ، آيه 11 .